De positie van ihsaan

Bewustzijn als kracht in aanbidding.

En het laatste dat we bereiken is de staat van ihsaan: dat je Allah aanbidt alsof je Hem ziet, en terwijl je Hem niet ziet, je beseft dat Hij jou wel ziet.

Ons hart kan bepaalde staten bereiken in de relatie met Allah. Wanneer ons hart ‘in goede staat’ is, is de relatie met Allah dus goed. Deze staten kun je je voorstellen als stations op jouw reis naar het ultieme eindstation van ihsaan: om ihsaan te bereiken zul je met veel geduld station voor station de reis moeten maken. Er zijn geen shortcuts: bij ieder station zullen we een stop moeten maken om de volgende te kunnen bereiken.

De eerste stations zijn we inmiddels gepasseerd: we hebben tawba verricht, taqwa verkregen, we zijn ons bewust van de ziektes in ons hart en bestrijden die nu. Het is nu tijd om de volgende stations te bereizen en een kijkje te nemen naar het cultiveren van goede dingen in ons hart, om tot de juiste relatie met Allah te komen. Ook hier geldt dat het een wetenschap op zich vormt en dat islamitische geleerden omvangrijke werken erover geschreven hebben.

Naarmate je verder gevorderd bent in jouw religie kun je je hier verder in verdiepen met een goede leraar. Het is ook niet iets dat je vanzelf zult bereiken. Het behoeft training, overpeinzing en een aangeleerde gewoonte van zelfreflectie. Hier bieden we je in sha Allah (als Allah wilt) een eerste aanzet.

Laten we een aantal van deze stations doorlopen: Khawf (angst) en rajaaʾ (hoop) – deze twee staten van het hart zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Enerzijds horen we angst te hebben voor de ontevredenheid van Allah en Zijn bestraffing te vrezen. Anderzijds behoren we ook hoop te hebben dat Allah genadig met ons zal zijn en tevreden zal zijn met onze goede daden. De basis van die angst en hoop zijn liefde (mahabba) voor Allah.

De 14e eeuwse geleerde ibn al-Qayyim zei hierover het volgende: “Het hart is in zijn reis naar Allah als een vogel: het hoofd is liefde en de twee vleugels zijn hoop en angst. Wanneer het hoofd en de twee vleugels in goede staat zijn, vliegt de vogel goed. Wanneer het hoofd eraf is, sterft het meteen. Wanneer één van de vleugels niet goed is, kan de vogel niet goed vliegen en kan het prooi worden van een jager of slang.”

Shukr (dankbaarheid) – het besef dat al het goede dat je hebt van Allah afkomstig is en dat je daar dankbaar voor bent naar Hem toe. Een staat van dankbaarheid naar je medemensen toe is ook erg belangrijk. De profeet (vrede en zegeningen zij met hem) heeft gezegd: “Wie niet dankbaar is naar de mensen toe, is niet dankbaar tegenover Allah.”

Sabr (geduld en standvastigheid) – Soms loopt niet alles even lekker in jouw leven. Op zulke momenten is het de kunst te beseffen dat al het goede en het slechte dat je overkomt door Allah verordend is en dat je die beproevingen met geduld en standvastigheid dient te doorstaan. Zuhd (verzaking van het wereldse) – Dit is een station waar je zover bent in jouw geloof dat je helemaal op het hiernamaals gericht bent in alles wat je doet en het wereldse leven geen grote waarde toekent en zodoende vrij sober leeft.

Dit betekent niet dat we het wereldse leven niet ten goede mogen gebruiken. De kunst is om het wel tussen jouw handen te hebben, maar het niet bezit van jouw hart te laten nemen en jouw levensweg te laten bepalen. Die dient door Allah en het hiernamaals bepaald te worden.

Tawakkul (vertrouwen op God) – Ook bij dit station draait het er om dat je beseft dat alles wat je krijgt en wat je overkomt in jouw leven afkomstig is van Allah en dat je uiteindelijk niets zelf in de hand hebt. Je legt door dat besef jouw vertrouwen geheel bij God en voelt geen wanhoop als het even niet gaat in jouw leven. Uiteindelijk heeft God er een bedoeling mee en ligt wat je krijgt in jouw leven in Zijn handen.

Riḍāʾ (tevredenheid) – Bij dit station draait het erom dat je jezelf tevreden betoont met hetgeen Allah voor je bepaald heeft in jouw leven. Je geeft je, net als bij tawakkul, over aan de lotsbeschikking van Allah. Is dit een reden voor een fatalistische levenshouding? Nee. Juist als je gelooft dat Allah alles voor je bepaalt, moet je de kracht hebben om te streven naar zaken die op het eerste gezicht onbereikbaar en onmogelijk lijken: je gelooft immers dat Allah in staat is het te laten gebeuren als je je er optimaal voor inspant. De qadr van Allah is dus juist een aanmoediging om de lat hoog te leggen voor jezelf en vooruit te komen in jouw leven.

Maḥabba (liefde) – Liefde voor Allah en Zijn profeet. Om dit te bereiken, is een diep besef nodig van wat Allah je eigenlijk allemaal aan gunsten schenkt en een diepe overdenking van Zijn namen en eigenschappen. Wanneer je beter leert begrijpen (met je beperkte menselijke vermogen) wie Allah eigenlijk is, zal jouw liefde voor Hem toenemen. Wanneer je liefde voor Allah hebt, zal je ook vanzelf liefde krijgen voor Zijn geliefde: de profeet. Door die liefde zal je de profeet ook willen volgen in zijn levenswijze.

Sidq (oprechtheid) – Al je daden behoren oprecht alleen voor Allah te zijn, zonder bijbedoelingen. Dit klinkt vanzelfsprekend, maar je zult merken dat het in de praktijk toch best moeilijk is. Om dit alles te bereiken, is sterke zelfreflectie nodig. Een goed middel daarvoor is om steeds na jouw rituele gebed even vijf minuten extra te blijven zitten en voor jezelf na te gaan wat je sinds jouw vorige gebed verkeerd gedaan hebt en wat je goed gedaan hebt. Waarmee moet je zeker door blijven gaan, wat kan beter? Op die manier wordt zelfreflectie een gewoonte en word je steeds beter in spirituele fitness.

Jouw conditie kun je immers alleen op peil houden door regelmatig te sporten. Met de staat van jouw hart is het niet anders. Wat bereiken we hier nou uiteindelijk allemaal mee op het eindstation? Allereerst bereiken we een staat van vrijheid (hurriyya). Nu is vrijheid vooral een woord dat we kennen met daarachter “om te”: om te doen waar je zin in hebt, om als een losbol te leven etc. De vrijheid die hier bedoeld wordt is echter een “vrijheid van”: vrijheid van jouw lusten, van liefde voor het wereldse, van anderen dan Allah.

Deze vrijheid betekent dat je beseft dat je alleen afhankelijk bent van Allah en alleen omwille van Hem leeft. Ibn ‘Ata’Illah heeft daarover gezegd: “Er is niets dat je liefhebt, behalve dat je er een slaaf van bent, en Hij wil niet dat je een slaaf bent van iets anders dan Hij.” Wanneer je je vrij gemaakt hebt van jouw lusten, van jouw afhankelijkheid van en vertrouwen op anderen dan Allah, zul je alleen voor Allah leven. Wat een bevrijding!

Verder bereiken we de liefde van Allah. Wanneer Allah van ons houdt, dan helpt Hij ons ook in het versterken van onze band met Hem. Hij zorgt er dan voor dat we helemaal op Hem gericht zijn, Hij houdt ons weg van zonden, etc. Welke liefde is zoeter dan deze wederzijdse liefde! En het laatste dat we bereiken is de staat van ihsaan: dat je Allah aanbidt alsof je Hem ziet, en terwijl je Hem niet ziet, je beseft dat Hij jou wel ziet.

Deze staat van diep bewustzijn is het mooiste en hoogste om naar te streven, en omvat eigenlijk alle voorgaande stappen. Veel succes met je reis. Moge Allah je voorspoedig op het eindstation laten aankomen.